نقد معماری

تاریخچه دانشگاه تهران و سردر دانشگاه تهران، سمبل دانشگاه‌های ایران

نقد معماری

تاریخچه دانشگاه تهران

دانشگاه تهران یکی از معتبرترین دانشگاه‌های ایران است. سابقه و قدمت، بهره‌مندی از اساتید باتجربه و بنام، ارزش مدرک تحصیلی در کشور و خارج از آن، پیوند و تعامل با دستگاه‌های اجرایی و موسسات و شرکت‌های صنعتی، اداری، اجرایی، در اختیار داشتن کتابخانه‌ها و آزمایشگاه‌های غنی و مجهز، تعدد رشته‌ها و دانشکده‌ها، قرار گرفتن در پایتخت و بسیاری عوامل دیگر دست به دست هم داده‌اند تا این مرکز آموزشی به معتبرترین و بهترین دانشگاه ایران و نماد آموزش عالی تبدیل شود.

تاریخچه

افتخارات عظیم و باشکوه تاریخ تمدن و فرهنگ ایران زمین، بیانگر وجود مراکز دانش، معارف، مطالعه و تحقیق در انواع علوم بوده است. مراکز برجسته علمی همچون مدرسه نصیبین و دانشگاه جندی‌شاپور در ایالت خوزستان که در سال ۵۳۰ میلادی به فرمان خسرو انوشیروان تاسیس یافت و تا زمان عباسیان دوام داشت، دلیلی بر این مدعا است. همچنین دانشمندان دوره اسلامی همچون: ابن سینا، زکریای رازی، ابوریحان بیرونی و… در ارتقای تفکر و تعالی مدارج سیر و سلوک جامعه بشری در سطح جهان شناخته‌شده هستند.

اندیشه‌ی ایجاد مرکزی برای آموزش عالی در ایران و به تعبیر دیگر دانشگاه، نخستین‌بار با تاسیس دارالفنون در سال ۱۲۳۰ شمسی به همت میرزا تقی‌خان امیرکبیر عملی شد. دارالفنون اگرچه توسعه نیافت اما تجربه‌ی خوبی برای کسانی بود که در آرزوی آشنایی ایرانیان با دانش‌های جدید و پیشرفت‌های اروپاییان در صنعت، اقتصاد، سیاست و… بودند.

با توجه به این تجربه در سال ۱۳۰۷ هجری شمسی، پس از قانون اصلاحات و فراز و نشیب‌های بسیار و تاسیس مدارس نوین در ایران توسط رضاشاه، پروفسور دکتر محمود حسابی پیشنهاد راه‌اندازی مرکز جامع علمی را با وزیر وقت فرهنگ، دکتر علی اصغر حکمت، در میان گذاشت.

در بهمن ماه سال ۱۳۱۲ شمسی، در جلسه‌ی هیات دولت مرحوم علی اصغر حکمت این پیشنهاد را مطرح کرد که بسیار مورد قبول شاه واقع شد. بودجه‌ی اولیه‌ای به وزارت معارف اختصاص داده شد تا مکان مناسبی برای تاسیس دانشگاه در نظر بگیرند و ساخت آن را آغاز کنند. علی اصغر حکمت بی‌درنگ دست به کار شد و جستجو برای مکان مناسب دانشگاه را با کمک و مشاوره‌ی آندره گدار، معمار چیره‌دست فرانسوی که در آن روزگار به عنوان مهندس در خدمت وزارت معارف بود آغاز کرد.

آن‌ها پس از جست‌وجوی بسیار در میان ابنیه، باغ‌ها و زمین‌های فراوان آن روز اطراف تهران، باغ جلالیه را برای احداث دانشگاه انتخاب کردند.

موسیو گدار به سرعت مامور تعیین حدود، نرده‌گذاری، طراحی و اجرای عملیات ساختمانی در آن شد. در همین حال پانزدهم بهمن ماه ۱۳۱۳ لوح یادبود تاسیس دانشگاه با حضور مقامات دولتی در محلی که اکنون پلکان جنوبی دانشکده پزشکی است بنا شد.

نقد معماری

آغاز عملیات ساختمانی

طراحی پردیس دانشگاه را نیز همان معمار فرانسوی بر عهده گرفت. او نخست طرح خیابان‌های اطراف و داخل دانشگاه را ارائه کرد و پس از تایید در پانزدهم بهمن ۱۳۱۳، عملیات اجرایی با کاشت نهال‌های درختان سایه‌گستر و باشکوه چنار در کنار خیابان‌ها آغاز شد. اکنون آن نهال‌های نحیف عمری به درازای دانشگاه تهران دارند.

طرح و الگو

این دانشگاه بر اساس موسسات آموزش عالی فرانسه الگوبرداری شد و حتی طراحان ساختمان‌های دانشگاه تهران مهندسین فرانسوی بودند و دروس و برنامه‌های هنرکده (دانشکده‌ی هنرهای زیبای فعلی) دقیقا بر اساس الگوی مدرسه‌ی هنرهای زیبا (École des Beaux-Arts) یکی از معروف‌ترین مدارس هنری فرانسه طراحی شد.

پردیس و بناهای این دانشگاه توسط معماران اروپایی رولاند دوبرول، ماکسیم سیرو، مارکوف، آلکساندر موزر، آندره گدار و محسن فروغی طراحی شد.

تاسیس دانشگاه تهران که با آغاز آشنایی جدی ایرانیان با مغرب زمین مقارن شده بود این دانشگاه را به بستر اصلی ارتباط با تمدن غرب و علوم جدید تبدیل کرد. از آغاز فعالیت‌های آموزشی دانشگاه تهران تاکنون، همواره افراد شایسته و شخصیت‌های برجسته و چهره‌های صاحب نامی در آن به تدریس یا تحصیل پرداخته‌اند که در این‌جا با صرف نظر از اسامی فعالان کنونی در عرصه‌های سیاست، اجتماع، علم و هنر، فقط به نام چند تن از درگذشتگان اشاره می‌کنیم.

استاد جلال‌الدین همایی، عبدالعظیم قریب، بدیع‌الزمان فروزانفر، پروفسور محمود حسابی، استاد علی‌اکبر دهخدا، دکتر محمد معین، مهندس مهدی بازرگان، شهید دکتر مصطفی چمران، دکتر یدالله سحابی، شهید دکتر محمد مفتح، استاد شهید مرتضی مطهری، دکتر عبدالحسین زرین کوب، دکتر کریم ساعی، دکتر احمد حامی و…

مرکزیت علمی و آموزشی دانشگاه تهران و گستره و اهمیت آن موجب شده تا اطراف این دانشگاه به ویژه خیابان‌های انقلاب و ۱۶ آذر و خیابان‌های منشعب از آن‌ها به بازار اصلی خرید و فروش کتاب تبدیل شود. در واقع خیابان انقلاب از مهم‌ترین بازارهای کتاب در سراسر ایران است.

بخوانید  رد پای زمان بر ساختمان اپرای تهران

نقد معماری

نشان رسمی دانشگاه‌ تهران، نشانی به قدمت تاریخ ایران

نشان دانشگاه تهران که توسط دکتر محسن مقدم، استاد فقید دانشکده‌ی هنرهای زیبا طراحی شده است، برداشت از نقشی است که به صورت گچ‌بری‌شده در محوطه‌های دوران ساسانی، نقش برجسته‌ها و نقوش مُهرهای این دوره دیده شده است.

آرم دانشگاه تهران از نقش گچ‌بری‌شده‌ی مکشوفه از تیسفون گرفته شده است. هم در این مورد و هم در موارد مشابه آن در مهرهای ساسانی، نشان‌ها عموما در میان دو بال تزیینی (که می‌تواند بال عقاب باشد) قرار داده شده‌اند که کاربرد آن را در دیگر نقوش این دوره و شکل تاج‌های ساسانی مخصوصاً در اواخر این دوره شاهد هستیم.

در مورد پلاک به دست آمده از تیسفون، نقش میان بال‌ها از ترکیب حروف خط این دوره (پهلوی ساسانی) ساخته شده است. استفاده از دو کلمه‌ی دانشگاه تهران به شیوه‌ی نشان‌های دوران ساسانی (که از ترکیب حروف تشکیل می‌شود) در میان بال‌های تزیینی بر این اساس بوده است. حاشیه‌ی تزیینی که از دایره‌های ریز تشکیل شده نیز در دوران هخامنشی به عنوان یک عامل تزیینی مخصوصا در سکه‌ها به کار می‌رفته و در دوران ساسانی نیز در سکه‌ها، مهرها و گچ‌بری مورد استفاده داشته است.

سردر دانشگاه تهران، سمبل دانشگاه‌های ایران

بی شک ارزش بین المللی دانشگاه تهران، شهرت جهانی سردر اصلی آن را نیز به ارمغان آورده است. این بنای تاریخی، علاوه بر این که در سطح ملی سمبل تمام نمای علم، دانش، معرفت و نماد زندگی شیرین دانشجویی در زیر سقف مرکز نمادین علمی کشور ( دانشگاه تهران ) است، در خارج از ایران نیز معرف یک دانشگاه نامدار در سطح خاورمیانه است. با یک بررسی گذرا می توان ادعا کرد که از میان معروف ترین و معتبرترین دانشگاه های دنیا، دانشگاه تهران تنها دانشگاهی است که از طریق یک بنای فرهنگی سمبلیک با مهندسی پیچیده، پیام های ویژه معنوی، علمی و فرهنگی را به مخاطبان خود القا می کند.

 

نقد معماری

 

         “بنای برج آزادی و سردر دانشگاه تهران برای بسیاری از گردشگران تداعی کننده تهران و حتی ایران است.

 

آشنایی با اثر معماری سردر دانشگاه تهران

چکیده

سر در قبلی دانشگاه تهران پس از۲۶سال جای خود را به این سر در نمادین داد.

نقد معماری

در آغاز دهه ۴۰ شمسی، اولیای دانشگاه تهران برای ساماندهی ورودی، درصدد ساخت سردری برآمدند که پردیس دانشگاه تهران را به بافت شهر گره بزند و در عین حال از خشکی و یکنواختی حصار نرده های آهنی که گرداگرد سایت آن را احاطه کرده بود، بکاهد. پس برای طراحی سردر ورودی دانشگاه، مسابقه ای برگزار شد که طرح کورش فرزامی، به عنوان اثر برتر شناخته شد و سرانجام، اجرای آن در سال ۱۳۴۷ به اتمام رسید. این طرح، از همان روز نخست، نظر موافق مردم و ایضاً متخصصان و حرفه ای ها را به یک اندازه به خود جلب کرد؛ تا جایی که سردرسازی ابتدا در دانشگاه ها و سپس در مراکز عمومی و صنعتی، به شدت باب شد؛ اما هیچ یک موفقیت این طرح را کسب نکردند.

سردر اصلی دانشگاه تهران در سال‌های ۱۳۴۵–۱۳۴۶ خورشیدی بر پایه طرحی از کوروش فرزامی، یکی از دانشجویان دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران ساخته شد و محاسب این طرح سیمون سرکیسیان بودو ساخت آن را شرکتی ایرانی به نام «شرکت آرمه» به پایان برد.

کوروش فرزامی فارغ‌التحصیل ۱۳۴۳ از دانشگاه تهران این طرح را همزمان با فارغ‌التحصیلی خود ارائه داد. در آن سال به دستور ریاست وقت دانشگاه طرحی در میان دانشجویان به مسابقه گذاشته شد؛ ازمیان طرح‌های رسیده طرح دانشجویی به نام کورش فرزامی از دانشکده هنرهای زیبا به عنوان طرح برتر برگزیده شد

بر پایه گفته ای در سال های ۴۶- ۴۵ به دستور ریاست وقت دانشگاه طرحی در میان دانشجویان و طراحان مختلف به مسابقه گذاشته شد. از میان طرح های رسیده طرح دانشجویی به نام «کوروش فرزامی» (از دانشکده هنرهای زیبا) به عنوان طرح برتر برگزیده شد. کار اجرای طرح، ابتدا به یک شرکت پیمانکار سوئیسی واگذار شد که به دلیل نواقص مربوط به مراحل قالب بندی از ادامه کار توسط این شرکت ممانعت شد و یک شرکت پیمانکاری ایران به نام «شرکت آرمه» اجرای طرح را به عهده گرفته و به اتمام رساند.

بخوانید  کریستین دو پورتزامپارک ۱ CHRISTIAN DE PORTZAMPARC

نقد معماری

خصوصیات , مفاهیم و نمادهای طرح

به دروازه های بزرگ و مداخل اصلی ورود به ساختمان ها یا محوطه های ویژه، «سردر» می گویند. در محل سردر نهادهای مهم، معمولا سازه های ویژه ای ساخته می شود که این سازه ها نقش نمادین نیز دارند و شکل آن ها با موضوع فعالیت نهاد مربوطه ارتباط دارد.  یکی از آن محل هایی که شکل سردر آن در انتقال پیشینه تاریخی،  میراث فرهنگی، پیام فرهنگی و … دارد.

دکتر هوشنگ سیحون استاد معماری و رئیس سابق دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران که به عنوان طلایه‌دار “معماری نوگرای ایرانی” شناخته می‌شود، در این رابطه گفته است:

کوروش فرزامی از دانشجویان من بود که به سبب استعداد و پشتکارش در سال‌های پایانی دانشجویی در دفتر من کار طراحی و معماری می‌کرد و در سال آخر دانشجویی‌اش این طرح را ارائه داد و مشغول اجرای آن نیز شد. این بنا که به صورت بتن مسلح عریان (بتن آرمه اکسپوز) اجرا شده است، طوری که پایه‌ها از کنار هم به بالا می‌روند؛ نمادی از آزادی و آزادگی و مثبت‌اندیشی است و اگر از دور به این سازه نگاه شود، پایه که نزدیک هم هستند؛ در بالا یک فضای باز شبیه طاق شکسته ایرانی را نشان می‌دهد که مبین به کارگیری معماری اصیل ایرانی در این کار مدرن است.

سردر ورودی دانشگاه تهران، طرح کوروش فرزامی، دیگر بنای شاخص این سبک است که به سادگی و زیبایی دو اصل زیربنای این سبک یعنی زمان و مکان را نمایش می‌دهد. در این بنا، یکی از شاخص‌ترین مصالح مدرن یعنی بتن به صورت نمایان اجرا شده است. در عین حال در شکل نما، یکی از شاخص‌ترین نمادهای معماری سنتی این سرزمین یعنی قوس جناغی، به صورت تکرار چهار قوس جناغی که از زوایای مختلف، متفاوت دیده می‌شوند، به نمایش گذاشته شده است. سردر دانشگاه تهران، نماد این دانشگاه و همچنین نماد علم و تحصیلات عالی در کشور ما تلقی می‌شود.

مفاهیم ملحوظ شده در این بنای ساده و بی‌پیرایه، به صورت روشن و واضح در شکل آن بیان شده است. شاید ذکر این دو گفته فردریک هگل در اینجا بی‌مناسب نباشد که گفته: وظیفه هنر نمایش ایده به لباس محسوس است و هنر باید ایده را به ادراک بلا واسطه عرضه کند.

طرح ساده و بی پیرایه سردر دانشگاه تهران، از چهار قاب بتنی تشکیل شده که دو به دو قرینه اند. آنچه بیننده را در نگاه اول به خود جذب می کند؛ همبستگی فرم و مصالح و ایضاً تضاد میان سطوح روشن و سایه افکنی است که حس کنجکاوی را در بیننده برانگیخته و او را به حظ بصری بیشتر تشویق می کند. اگرچه طرح کورش فرزامی، با اوج گیری جنبش کوبیسم در ایران هم زمان بود و ایده پردازی آن تحت تاثیر هنر کوبیسم و معماری لوکوربوزیه بود، اما گویی حال و هوا و رسم معماری ایرانی در روح آن دمیده شده است. اگرچه از بتن اکسپوز به عنوان، شاخصی از سبک معماری مدرن بهره برده شده، اما رابطه آن با سنت، رابطه ای خلاق است؛ فرم نیزه داری که گویی مظهر طاق های اسلامی است و در اصل روایتی است از سادگی و خلوص معماری ایرانی اسلامی.

اثر معماری سردر دانشگاه تهران اثر کوروش فرزامی اثری زیبا و به‌یادماندنی است که به دلیل ذات یگانه و یکپارچه خود امکان هیچ مداخله و دستکاری ساختمانی را به خود راه نمی‌دهد.

ارتباط قوی با پشتوانه فرم‌های معماری تاریخی ایران، امروز مکانی است برای یادگاری‌های به یاد ماندنی دانش‌آموختگان. اثری با تواضع و متکی به اصول طراحی شهری و احترام به محوربندی‌های بناهای اصلی دانشگاه.

سردر دانشگاه تهران امروزه تبدیل به نمادی از چهرهٔ آکادمیک و آموزش عالی ایران شده و همچنین سردر به عنوان یک اثر ملی و فراتر از یک نماد دانشگاهی در ذهن همهٔ مردم به عنوان یکی از نمادهای شهر تهران و حتی ایران مطرح شده است.

نقد معماری

 

این سردر بر روی اسکناس های … نمادی از مرکز علم و دانش کشور و برای بسیاری از گردشگران تداعی کننده تهران است.

 

نقد معماری

دربارهٔ نمادشناسی این سردر دو دیدگاه وجود دارد:

برخی بر این عقیده اند که طرح سردر دانشگاه، الهام گرفته از تصویر خیالی دو پرنده ای است که بال هایشان را برای اوج گرفتن و برخاستن از زمین، باز کرده اند. در واقع علم و دانش به دو بال تشبیه شده اند که ورود به دانشگاه با آن دو ممکن است و خروج از دانشگاه نیز با تقویت این بال ها موجب صعود افراد بر فراز اجتماع خود و پاسداری از آن می شود.

بخوانید  نقد معماری و چالش پارادایم‌های جدید

به باور برخی دیگر سردر دانشگاه تهران نمادی از کتابی باز و گشوده در برابر دیدگان است که بیانگر ارزش مطالعه , تحقیق ,خواندن، آموزش و پژوهش است.

طراحی سر در دانشگاه در انتقال پیام های نمادین دانشگاه نقش به سزایی دارد به خصوص نقشی که دانشگاه در جهان امروزی دارد و اگر آن دانشگاه تهران باشد که این اهمیت بسیار حساس تر است؛ زیرا نه تنها در  سطح ملی سمبل تمام نمای علم، دانش، معرفت و نماد زندگی شیرین و پر هیجان دانشجویی است، بلکه در خارج از کشور نیز معرف نامداران دانشگاه ها است.

 

نقد معماری

شرکت سازنده طرح

کار اجرای طرح، ابتدا به یک شرکت پیمانکار سوییسی واگذار شد که به دلیل نواقص مربوط به مراحل قالب‌بندی از ادامه کار توسط این شرکت ممانعت شد و سرانجام شرکت پیمانکاری ایرانی «شرکت آرمه» این طرح را با هزینه‌ای بالغ بر مبلغ ۲۴هزار و ۵۰۰ تومان اجرا کرد.

نقد معماری

اسناد و مدارک

اگرچه تاریخ ساخت سردر را در سال‌های ۴۶–۴۵ می‌دانند، اما تا سال ۱۳۴۸ هیچ سندی در خصوص آن در آرشیو دانشگاه مشاهده نشده است. در نشریه شماره ۲ «هنر معماری» (تیر، مرداد، شهریور ۱۳۴۸) عکس‌هایی از سردر دانشگاه تهران به چاپ رسیده و در ذیل آن نام طراح و محاسب سردر آورده شده است.

این منبع از کوروش فرزامی به عنوان طراح و سیمون سرکیسیان محاسب آن یاد کرده است. علاوه بر این در کتابچه راهنمای دانشگاه تهران (۱۳۵۱) نیز عکس سردر چاپ شده است.

از مراحل ابتدایی تهیه و تدارک طرح، هیچ گونه اتودی در دست نیست، اما با این همه، افکار و اندیشه های معمار در آن مشهود بوده و با مخاطب توانسته رابطه ای عمیق ایجاد کند؛ رابطه ای که با گذشت زمان طولانی، هنوز حفظ شده و به مرور توانسته به اعتباری برای دانشگاه تهران مبدل شود. علی رغم بسیار طرح هایی که امروزه حتی با صرف هزینه های فراوان، هم نمی تواند این چنین موفق درآیند. طرحی که هیچ نشانی از خودشیفتگی های عظمت طلبانه ی مسئولان و یا خودشیرینی های عافیت طلبانه ی معماران این گونه پروژه های تشریفاتی، را بر خود ندارد؛ پروژه ای که به جای عبور از مسیر دور و دراز گذرگاه های بروکراتیک در رابطه فشرده کارفرما-معمار به ثمر رسید.

بر پایه آخرین صورت حساب و وضعیت شرکت آرمه هزینه اجرای طرح مبلغ ۲۴هزار و ۵۰۰ تومان بوده است.

مهندس سیحون: «هیچ گونه مسابقه ای در کار نبود بلکه کار اجرای طرح، ابتدا به یک شرکت پیمانکار سوییسی واگذار شد که به دلیل نواقص مربوط به مراحل قالب بندی از ادامه کار توسط این شرکت ممانعت شد و سرانجام شرکت پیمانکاری ایرانی «شرکت آرمه»این طرح را اجرا نمود.»

از تاریخچه و نحوه ساخت این سردر اطلاعات و اسناد کاملی به دست نیامده است.

سردر دانشگاه تهران در سال ۱۳۸۸ برای نخستین بار شسته شد.

ثبت آثار ملی

سر در دانشگاه تهران در ۱۸ آبان ۱۳۷۸ به شماره ۲۴۴۵ به عنوان اثر فرهنگی تاریخی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

 

 

نقد معماری

مهندس کوروش فرزامی

مهندس کوروش فرزامی فارغ التحصیل۱۳۴۳ از دانشگاه تهران و از برجسته ترین معماران معاصر کشور بود که سردر به یادماندنی دانشگاه تهران را همزمان با فارغ التحصیلی طراحی و اجرا کرد.

وفات طراح و معمار نامی

کوروش فرزامی طراح سر در دانشگاه تهران ‌در سن۷۳سالگی به دیار حق شتافت.

سایر کارهای مهندس کوروش فرزامی

ساخت مرکز صدا و سیمای شهرهای سنندج و مهاباد، ‌شهرک مسکونی دانشگاه تهران، ‌مجموعه صنعتی صدا و سیما، ‌بیمارستان تهران کلینیک، کارخانه زامیاد، غرفه ایران در نمایشگاه بین المللی اوزاکای ژاپن، ‌غرفه فرانسه در نمایشگاه بین المللی تهران از جمله آثار مهندس و هنرمند فقید کوروش فرزامی است.

معماران سایر بناها ی شاخص

معماری برج آزادی-حسین امانت

معماری سردر دارالفنون-حسین لرزاده

معماری ساختمان کتابخانه مرکزی علم و صنعت ایران-فرهاد احمدی

معماری مرکز فرهنگی دزفول-فرهاد احمدی

معماری ساختمان سفارت ایران در استهکلم-فرهاد احمدی

معماری ساختمان سفارت ایران در سئول-فرهاد احمدی

معماری بانک ملی خیابان ۱۵ خرداد-محسن فروغی

معماری آرمگاه سعدی-محسن فروغی

معماری دانشکده حقوق دانشگاه تهران-محسن فروغی

معماری موزه فرش-عبدالعزیز فرمانفرمائیان

 

 

 

 

برچسب ها
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

2 + 16 =

بستن
بستن