تاریخ معماریمعمارینقد معماری

تحلیل و آنالیز برج اخنگان شهر توس مشهد

برج اخنگان شهر توس مشهد (میل اخنگان) بنایی آجری است که در فاصله ۲۲ کیلومتری شمال شهر مشهد مجاور روستایی به همین نام در کناره جاده توس به پاژ (زادگاه فردوسی) واقع شده‌است. طرح معماری میل به دوره تیموری و قرن نهم هجری منتسب می‌باشد.

برج اخنگان

شهر توس مشهد

(میل اخنگان)

بنا بر روایات متون کهن در نزدیکی میل واقع در مدخل دره کارده در سده چهارم هجری نبردی خونین بین والیان و حکام قبلی خراسان وسلطان محمود غزنوی روی داده‌است.

تاریخ معماری معماری نقد معماری
برج اخنگان شهر توس مشهد

تاریخچه بنا :

در مورد تاریخ ساخت بنا با توجه به عدم وجود کتیبه ای که مؤید تاریخ دقیق ساخت بنا باشد و بر اساس شواهد تاریخی و معماری محققین نظرات بسیاری ارائه داده اند . آندره گدار این بنا را به علت کاربرد کاشی های مربع شکل نقش دار به دوره تیموری منسوب کرده است . لیزا گلمبک و دونالد ویلبرنیز تاریخ ساخت بنا را مشخصاً اعلام نکرده ، آنرا از بناهای نیمه اول قرن ۹ دانسته و هیلن براند به عصر ایلخانیان نزدیک تر می داند .
بر این اساس می توان احتمال داد بنا در دوره تیموری ( قرن نهم هجری ) ساخته شده و هدف سازنده بنا ساختن بنایی بی نظیر بوده و بنابراین از تجربیات و الگوهای معماری دوره های قبل ( ایلخانی ) بهره برده و بنایی شاخص و بی مانند بر جای گذارده است .

تاریخ معماری معماری نقد معماری
برج اخنگان شهر توس مشهد

دلایل شکل گیری بنا :

برج های آرامگاهی اصولاً به دو منظور ایجاد شده اند . نخست به عنوان بنای آرامگاهی مدفن شخص یا بزرگی بوده اند و از این رو بیشتر جنبه نمادین داشته اند . از سوی دیگر نیز این برج ها جنبه میل راهنما را داشته اند و از آن جا که اکثراً در پیرامون شهرها و آبادی ها ایجاد می شده اند هدایتگر کاروانیان به آن دیار بوده اند .
البته جدیدترین مطالعات نجومی توسط متخصصین مؤید این مطلب است که این برج ها با دارا بودن دریچه هایی که در نقاط خاص تعبیه می شده اند دارای کاربری نجومی بوده و از آن جهت رصد ایام سال و تعیین گاه شمار استفاده می شده است .

تاریخ معماری معماری نقد معماری
برج اخنگان شهر توس مشهد

معرفی بانی و معمار اثر :

آن گونه که درباره تاریخ ساخت بنا در بین محققین اختلاف نظر وجود دارد . درباره بانی و معمار اثر نیز نظرات متفاوتی بیان شده است . گدارآنرا مقبره گوهرتاج خاتون خواهر گوهر تاج تیموری دانسته
دونالد ویلبر آن را از جمله ابنیه ساخته شده به وسیله امیر علی شیر نوایی معرفی کرده است
روایات محلی آن را گور دختری هندی می دانند که خانواده اش در آن حدود آب و ملکی داشته و خود در راه زیارت حرم امام هشتم شیعیان درگذشته و در ملک پدری دفن شده است
آقای مهدی سیدی نویسنده کتاب تاریخ شهر مشهد آن را محل گورستان عمومی شهدای جنگی مهم ، احتمالاً نبرد اندرخ که در همین محل در سال ۳۸۵ هـ رخ داده است منتسب کرده است .

بخوانید  ماکت های معماری(Architecture Model) – بخش دوم
در کتیبه داخل بنا نیز نام بانی و تاریخ ساخت بنا مشخص نیست و چنین آمده است :

« المشهورالعراق … امیر الامراء الاعظم الاعدل غیاث الدنیا و الدین ناصر الاسلام و المسلمین ابو… الخاتون اعظم …. »
از آن جا که در کتیبه مذکور لقب دو شخص ، یک مرد و یک زن آمده است ، دو احتمال وجود دارد ؛ اگر مقبره برای خاتون بوده توسط امیر ساخته شده و اگر مقبره برای امیر است باز توسط همین خاتون که زنی عارفه و نسبتی نزدیک با امیر داشته صورت پذیرفته است . با وجود لقب الخاتون الاعظم احتمالاً این شخص گوهرتاج خاتون خواهر گوهرشاد تیموری است .
جمیع موارد فوق به صورت احتمال بیان شده است و تعیین بانی بنا و تاریخ دقیق ساخت بنا نکته ابهام آمیزی است که با انجام مطالعات جامع علمی محقق خواهد شد.

تاریخ معماری معماری نقد معماری
برج اخنگان شهر توس مشهد

مشخصات بنا:

بنا بر روی سکوی کوتاه هشت گوشی قرار گرفته است. با ساقه ای استوانه ای به ارتفاع ۷/۱۳ متر و کلاهکی عرقچین به بلندی ۲/۴ متر و ارتفاع ۹/۱۷ متر.
ساقه میل از درون هشت گوش و در بیرون استوانه ای با هشت نیم ستون الحلقی و تزیینی است. گرچه پیکره اصلی بنا ازآجر ساخته شده است.

اما بر روی آن پوشش مجددی به منظور تزیین قرار گرفته است. و این بار٬قطعات کاشی قالب زده شده به اشکال مستطیل و چند ضلعی و ستاره و چلیپا در میان قطعات کاشی برجسته و متنوع به رنگ لاجوردی و فیروزه ای قرار گرفته اند.هم اکنون بسیاری از آن ها ریخته است.
پوشش مخروطی میل که اغلب آن تخریب شده با کاشی های لاخوردی و فیروزه ای ودر نوارهای افقی زینت یافته است.
ورودی اصلی بنا از سمت جنوب است. اما در طرفین شرقی –غربی هم دو ورودی تعبیه شده است.

بخوانید  ۱۰ شخصیت رفتاری دانشجویان معماری
می توان پنداشت که وقتی کاشی های اصیل و اولیه میل اخنگان بر جای بوده ٬
چون نگینی بر صحرای فراخ در دروازه رزان توس می درخشیده است.

میل کتیبه ای نیز داشته که اکنون بر جای نیست.
خطوط سنگ گور صندوقی ثلث و نسخ بوده که متاسفانه به شدت آسیب دیده و در هم شکسته است.
گنبد میل اخنگان٬ گنبد ترکین دو پوسته است.ارتفاع دو پوسته در این بنا بسیار زیاد گرفته شده است (برای ایجاد بزرگنمای از خارج و مردم واری از داخل)
بنا به تناسب موقعیت و عملکردش و نیاز به نمایش از راه دور٬ بلند ساخته شده است. اما با خطوط ترک های گنبد در این ارتفاع اقراق نیز شده است که خاص بزرگنمایی هنر دوره تیموری است.
گریو گنبدها در این دوره بلند گرفته می شدند که باز هم برای تاکید بر بلندی بنا بوده است. در میل اخنگان این موضوع کمابیش به چشم می خورد.

تاریخ معماری معماری نقد معماری
برج اخنگان شهر توس مشهد

تجزیه و تحلیل و آنالیز اثر :

با توجه به فرم هندسی و منتظم بنا استفاده از تناسب و تقارن چه در پلان و چه در نما بسیار مشهود است. اگر چه محور تقارن در این پلان از جبهه شمال شرقی- جنوبی می گذرد اما به نظر می رسد که تأکید طراح روی جبهه شمال غربی– جنوب شرقی است. زیرا اگر اینطور نبود و طراح می خواست تقارن در سمت قبل به وجود بیاید، یک ورودی مقابل ورودی اصلی تعبیه می کرد. تا بر آن جهت تأکید بیشتری نماید. این کار نیز غیر معمول نبود، چون بسیاری از مقبره ها چهار ورودی دارند. ( مانند مقبره گنبد سبز)

نمایش تقارن در پلان و محوریت بنا:

بازشو های در سمت شمال غربی و جنوب شرقی ( که تأکید معمار نیز بر تقارن در این جهت بوده ) شاید به خاطر تهویه طراحی شده باشند . چون در جهت بادهای غالب استان است.
در پوشش بام نیز فرم پلان از هشت ضلعی منتظم تبعیت کرده است . کاربندی اجرا شده فرم اصلی بنا را دگرگون نکرده فقط زمینه هشت پلان را به زمینه شانزده تبدیل کرده است اما ساختار اصلی همان هشت ضلعی منتظم است.

بررسی تناسبات هندسی در پلان بام:

تناسبات هندسی در نما نیز مشهود است، طراحی نما بر اساس تناسبات مربع صورت گرفته و دو مربع بر روی هم با ابعادی نزدیک به ابعاد مربع هایی که هشت ضلعی های پلان را ساخته اند. نمای بنا را تشکیل داده اند.
موقعیت قرار گیری درب ورودی نیز در یک تناسب هندسی اجرا شده به گونه ای که اگر قطرهای مربع پایین را ترسیم کنیم درب ورودی تقریباً زیر خطوط فوق و در فاصله کم تر از ۲/۱ و بیشتر از ۳/۱ ارتفاع بنا قرار می گیرد.

بخوانید  طراحی غار مدرن
تاریخ معماری معماری نقد معماری
برج اخنگان شهر توس مشهد

تزئینات:

در میل اخنگانم آجرکاری به صورت برجسته و فرو رفته و کاشی کاری٬ با هم و بدون هم دیده می شوند. در نما پس از ردیف قلوه سنگ ها در پائین ترین رج دیوار٬ چهار ردیف آجرچینی به شیوه رگ چینی است.
چیدمان آجرها به صورت افقی می باشد.
پس از این چند ردیف بافت آجر تغییر می کند و حالات تزئینی بیشتری پیدا می کند.
در نمای برج اخنگان٬ این فرم تکرار شونده٬ شش ضلعی هایی را به وجود می آورد که با کاشی هایی به شکل ستاره ای و چلیپا و کاشی های طرح گل شاه عباسی تزئین شده و ریتم یکنواختی را در کل نما به وجود آورده است.
اگرچه این کاشی ها٬ جای جای٬ دچار ریزش یا شکستگی شده اند٬ اما باز هم در ریتم اثر همچنان احساس می شوند. زیرا به صورت مداوم در نما تکرار شده اند.

کاشی ها در محل قرار گیریشان نسبت به کاشی قبل و بعد از خود از لحاظ رنگ و شکل متفاوت هستند .طرح ها به صورت یک در میان و به رنگ های لاجوردی و فیروزه ای تکرار شده اند.

تزیینات روی گنبد نیز همراه با آجر و کاشی است.دو رج اجر به شکل هره چین٬ بعد از دو رج آجر٬ دو رج کاشس نره فیروزه ای بعد دوباره دو رج آجر و سپس دو ردیف دیگر کاشی نره لاجوردی.
تزئینات اخنگان نیز مانند ته رنگ ساختمان٬ تابع فرم هشت ضلعی است.
کاشی اختر هشت پر٬ گل شاه عباسی با هشت گلبرگ وکاشی چلیپایی شانزده ضلعی.
تاریخ ساخت بنا مشخص نیست اما شباهت زیادی به معماری مسجد جامع در سال 861 هجری و بنای امیر چخماق یزد 830 هجری دارد.

موزه ملی هویت ایرانی، طراح فرانسوی

برچسب ها
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

12 + هفده =

بستن
بستن